Hoe lang kunnen we nog samen herdenken en vieren?
Steeds meer mensen en organisaties plaatsen inhoudelijke vraagtekens bij de herdenking op 4 mei en het vieren van de Bevrijding op 5 mei. Staan we op een keerpunt?
Alles heeft een tijd
Elke gelovige wordt elke zondag er aan herinnerd dat alles op aarde een tijd heeft. Net als de mensen, komen en gaan de tijden. Zo heeft ons herdenken grenzen. Niemand die de Tachtigjarige Oorlog tegen het Spaanse Rijk in de zestiende en zeventiende eeuw nog herdenkt.
Voor de jongere generaties is de Tweede Wereldoorlog iets uit een ver verleden dat geen invloed meer heeft op hun leven. De zin en het nut om die periode in de geschiedenis te herkenken, wordt amper meer gezien. Je leeft immers nu.
Op 4 mei worden ook de meer recente oorlogsslachtoffers herdacht, maar dat aantal is zo beperkt dat niet elke gemeente in Nederland daar bij de plaatselijke herdenking bewust bij stil staat.
Ik ben één van degenen die vast wil houden aan het herdenken op 4 mei, vanwege slachtoffers in de eigen familie. Maar ik bemerk hoe de aandacht krimpt en inhoudelijk verschuift. Tijd, bevolking, generaties, thema’s veranderen.
‘Vier uw vierdagen’ is een woord ontleend aan de profeet Nahum, maar het gaat dan over ‘uw’, en als er geen sprake is van ‘onze’, dan is er weinig in nationaal verband te vieren of te gedenken. Richting het Joodse bevolkingsdeel is grote en openlijke moeite ontstaan om nog met hen en voor hen te gedenken.
Als herdenken te complex wordt en discutabel, dan is het tijd om met die herdenking op te houden
Leren van het verleden
Geschiedenislessen zijn belangrijk om te kunnen leren van het verleden. In gastlessen op lagere scholen vertel ik namens de stichting ‘Na de Oorlog’ over mijn familieverhaal en de Holcoaust. Ik verwijs tijdens de les naar het heden en naar de strijd in Oekraïne. Als er nieuwe vrede ontstaat in Oekraïne, zullen verhalen over wat gebeurd is gedeeld gaan worden. Die verhalen hebben wij nodig, omdat wij anders niet kunnen weten en daardoor niet kunnen groeien.
Als we de tijden achter ons laten en afsluiten, en ze weggooien zoals de spullen van overleden grootouders, dan leven we niets wetend in het heden en worden onnodige fouten herhaald. Nu kan een mens niet alles vasthouden en weten, maar kennis kan wel bijdragen aan een bewuster leven om aan vrede te gaan werken. Oorlogen ontstaan ver weg en kunnen beginnen met een misverstand. Men kent elkaar niet, interpreteert een uitspraak verkeerd. Belangen lopen uiteen en een negatieve ontwikkeling wordt in gang gezet.
We zien die patronen ook in het klein: in de klas, in de familie, op kantoor, tussen buren, zelfs in de kerk. Strijd herhaalt zich, omdat we de tijden achter ons hebben gelaten waarvan we hadden kunnen leren. Met totaal verschillende intenties staan mensen dan bij een monument op 4 mei of vieren zij vrijheid op 5 mei.
Heden
Bijna iedereen maakt zich zorgen over de tijd waarin we leven. Maar we zijn het niet eens over oorzaken en oplossingen. Media berichten over de dag, maar niet over de geschiedenis. Interesse in de achtergronden is beperkt. Ook in de kerken is er weinig belangstelling voor toerustingsactiviteiten en geloofscursussen. En als die belangstelling er wel is, dan is het nog maar de vraag welke inhoud aan de orde komt.
Want niets is onder de mensen objectief. Mensen kiezen hun eigen weg, ondanks het gebed dat Gods wil moet geschieden. Gelovigen belijden dat zij Gods Woord willen volgen, maar de christelijke wegen staan in de geloofspraktijk net zo haaks op elkaar als de balken van het kruis waar Jezus aan stierf.
Op 4 mei gaat het over velen, maar in elk geval ook over de meer dan 100.000 Joden die vanuit ons midden werden vermoord. We leven in een tijd waarin openlijke kritiek op de eigen Joodse bevolking wordt aanvaard. Politici keuren antisemitisme af, maar in de praktijk blijven de omstandigheden bestaan waarin verzet tegen Joden en hun instellingen mogelijk blijft. De PC-Hooftprijs wordt in Nederland uitgereikt aan een vrouw die suggereert dat de aanslagen op een synagoge en Joodse school, wel eens door Joden zelf zouden kunnen zijn gepleegd. Zij wordt geëerd in ons land. Wie werden er in 1938 geëerd?
Nu moeten we niet alles door elkaar halen, maar al te gemakkelijk wordt beweerd dat we de dingen los van elkaar moeten zien en niet uit hun verband moeten rukken. Dat kunnen gevaarlijke clichés zijn, waardoor niets aan de ernst van de tijd verandert.
Want over welk verband hebben we het - als het nog over een verband gaat? Verbanden met het verleden willen niet gekend of herkend worden. Politici zetten in op educatie, zeggen zij, maar de geldstromen die dat mogelijk moeten maken belanden elders. Ver van God vandaan worden woorden gesproken en acties uitgevoerd die niet naar vrede kunnen leiden.
Toekomst
Het is geen doemdenken, als wij op beide Testamenten wijzen en zien dat er tijden zijn waarin het eerst erger moet worden, voordat het beter kan worden. Alle discussie over 4 mei leidt af van de inhoud en van de herdenking. Opgelucht wordt ademgehaald als er op 5 mei gevierd kan worden. Dan hebben we de last en polarisatie rondom 4 mei achter ons kunnen laten en zien we een jaar later wel weer.
Als herdenken te complex wordt en discutabel, dan is het tijd om met die herdenking op te houden. Een begrafenis waar gasten niet met de goede intentie aanwezig zijn, maar tijdens het afscheid nemen al om zich heen kijken of aan de verdeling van de erfenis denken, kan beter niet gehouden worden.
De toekomst zal uitwijzen hoe herdenken nog kan bestaan. Slachtoffers zullen nog generaties lang in eigen kring worden herdacht. En die eigen kring kan de samenleving niet opleggen wat die samenleving niet wenst. Zoals een kerk in de marge van de samenleving de zondagsrust niet aan die samenleving kan opleggen.
Tradities en tijden gaan voorbij. Prediker is niet voor niets een geliefd Bijbelboek. Welke nieuwe tijd wacht ons echter? En wie zijn ‘ons’? We mogen dankbaar zijn dat er een hemelse oplossing is gegeven en dat de tijden voorbij zullen gaan. De eeuwigheid is beloofd en wacht.
Maar nu nog is er deze tijd. Hoe lang zal 4 mei nog zijn wat het bedoeld was te zijn? Op welk fundament zal 5 mei kunnen worden gevierd?